Typy ikon maryjnych

“Maryja jest piękna “ - Andrzej A. Napiórkowski OSPPE

Typy ikon maryjnych

Możemy wyróżnić kilka typów maryjnych ikon. Ogólnie wyróżniamy osiem rodzajów (typów) malarskich przedstawień Matki Jezusa, a niektóre z nich mają jeszcze swoje warianty.

1.       Do najbardziej popularnych zalicza się Eleusa (z gr. Czuła, Miłosierna). Jest to przedstawienie tkliwej, subtelnej Maryi z Dzieciątkiem Jezus, siedzącym na Jej ramieniu i przytulającym do Jej twarzy policzek. Znawcy tematu wyróżniają trzy warianty w rodzaju Eleusa: Glykophilousa (Czuła, Słodko całująca), Kyriotissa (Matka Pana) lub Nikopoia (Przynosząca zwycięstwo – według cesarza Nikefora) oraz Psychosostria (Ratująca dusze).

2.       Drugim typem jest Hodegetria (gr. Przewodniczka, Wskazująca drogę). Maryja na obrazie wskazuje prawą dłonią na małego Jezusa, którego trzyma na lewym ramieniu. Termin Hodegetria wiąże się ze świątynią w Konstantynopolu (ton Hodegon), gdzie przechowywano najstarszą ikonę tego typu. Klasyczną Hodegetrią jest obraz jasnogórski w częstochowskim sanktuarium paulinów. Typ Hodegetrii, wizerunek Marii i Dzieciątka, ma dwa warianty: Dexiokratousa (z Dzieciątkiem na prawym ramieniu) oraz Tricheirousa (tzw. Trójręczna).

3. Trzecim rodzajem jest Orantka (Modląca się). Wydaje się, że jest to jedno z najstarszych przedstawień Bogarodzicy, sięgające czasów pierwotnego Kościoła. Kanon Orantki nawiązuje do starożytnego modelu człowieka pobożnego. Stąd Matka Boża w modlitewnym geście wznosi ręce ku górze. Tradycja prawosławna głosi, że kiedy Maryja opuści dłonie, nastąpi koniec świata.

4. Czwarty typ świętego obrazu maryjnego to Blacherniotissa (Orędowniczka, Modląca się).

5. Kolejny rodzaj ikony to Platytera (Obejmująca).

6. Szósty typ maryjnej ikony to Galaktotrophousa (Karmicielka, Maria lactans).

7. Przedostatni typ to Paraklesis – przedstawienie Maryi bez Dzieciątka. Jej atrybutem jest zwój pisma.

8. Ósmy typ ikony to Pelagonitissa – wyobrażenie Marii z bawiącym się Dzieciątkiem Jezus.

Ikonografia Matki Chrystusa nie tylko jest niezwykle pięknym i bogatym wyrazem czci do Przebłogosławionej, lecz także stanowi doskonałe źródło Jej poznania. W duchowości wschodnich chrześcijan nie spotyka się maryjnych figur czy rzeźb, stąd kult wyobrażeń ukazywanych w świętym obrazie cechuje tu o wiele głębszy sens niż na Zachodzie. Wschodnia teologia wręcz utożsamia ikonę ze słowem. Przez obraz i słowo człowiek może poznawać rzeczywistość. Obraz stanowi istotę chrześcijaństwa, gdyż nie ogranicza się ono tylko do objawienia starotestamentalnego Boga Ojca – Słowa, ale poszerza objawienie do Boskiego wizerunku, cielesnego Boga – Człowieka w Chrystusie. To poznanie przez ikonę nie jest tylko aktem psychicznym, lecz także sakramentalnym uobecnieniem świętej osoby, ukazywanej na obrazie.